Een documentaire film over recht en verzoening in Oost-Timor van Jan van den Berg. Verzoening is - na het gruwelijke geweld dat er plaats vond - een bijna onmogelijke opgave. "In Zuid Afrika was het makkelijk.. Daar bleven de mensen na een verzoeningsritueel gescheiden leven. Hier gaat het erom dat de mensen terug moeten naar de plaats waar ze hun misdaden begingen.?, zegt Padre Jovito Araujo, commission of reception, justice and reconciliation.


U beschikt niet over de Adobe FlashPlayer. Klik hier om deze te downloaden

Een film over recht en verzoening in Oost-Timor door Jan van den Berg

Na een lange en traumatische strijd werd Oost-Timor op 20 mei 2002 de eerste nieuwe natie van de 21ste eeuw. Met een overweldigende meerderheid - ruim 78 procent - stemde het Oost-Timorese volk tijdens het referendum van 30 augustus 1999 voor volledige onafhankelijkheid.
Die overwinning luidde het einde in van een kwart eeuw Indonesische bezetting die het leven kostte aan zo'n 200.000 mensen - een derde van de hele Oost-Timorese bevolking. Voor en na het referendum werden nog eens minstens duizend Oost-Timorezen gedood door Indonesische militairen en door het leger opgehitste en bewapende Oost-Timorese milities. Complete wijken en dorpen werden met de grond gelijk gemaakt, Oost-Timor in puin achterlatend.

Een van de ergste slachtpartijen vond plaats op 6 september 1999 in Suai. In deze plaats aan de oostkust, niet ver van de grens met Oost-Timor, hadden duizenden vluchtelingen hun toevlucht in een kerk gezocht uit angst voor de milities. Een overlevende vertelt hoe zijn broertje werd vermoord, hoe tientallen andere mannen - onder wie een paar paters - op gruwelijke wijze werden doodgehakt en hun lijken in een meer werden gegooid als voer voor de krokodillen.

Een andere getuige - Esmeralda do Santos - vertelt hoe ze door een militielid werd verkracht en ontvoerd naar West-Timor om daar opnieuw voortdurend verkracht te worden. Tijdens een 'verzoeningsbijeenkomst' toont ze de baby die ze in het vluchtelingenkamp kreeg - Maria Robinson - genoemd naar de VN-mensenrechtencommissaris. Inmiddels is ze terug in Suai, maar de gemeenschap heeft moeite haar en haar kind te accepteren. Een dubbel slachtoffer van het geweld in Oost-Timor.

Verzoening

Verzoening is het toverwoord waarmee de leiders van Oost-Timor de nieuwe natie willen opbouwen. Maar: geen verzoening zonder gerechtigheid is het motto van de Commissie voor Terugkeer, Waarheid en Verzoening die werd geïnspireerd door de Zuid-Afrikaanse Waarheidscommissie. Een van de oprichters is Jacinto Alves. Het kantoor van de Verzoeningscommissie was in de Indonesische tijd de beruchte Comarca-gevangenis waar ook Jacinto lange tijd vastzat.

Op speciale verzoeningsbijeenkomsten die over heel Oost-Timor worden gehouden - vaak gekleurd door specifieke plaatselijke gewoonten als het drinken van met bloed gemengde palmwijn - komen slachtoffers, getuigen en daders bijeen om de waarheid te achterhalen van misdrijven als het in brand steken van huizen en het verwoesten van de oogst. 'De situatie in Zuid-Afrika is niet vergelijkbaar met die in Oost-Timor,' zegt pater Jovito, een belangrijk lid van de Verzoeningscommissie. 'Daar keren zwart en wit na hun confrontatie voor de rechtbank terug naar hun eigen woonwijken. Hier moeten mensen met elkaar in één en het hetzelfde dorp verder zien te leven.'

Ernstige misdaden tegen de menselijkheid zoals moord en verkrachting worden doorverwezen naar het Internationaal Hof in Dili dat werd opgericht door het VN-Overgangsbestuur. Maar de procesgang is uiterst traag door gebrek aan personeel. 'Bovendien gaat het vaak om de kleine vissen, mensen die het vuile werk opknapten voor militieleiders of het Indonesische leger.' Aldus Henk Rumbewas, sinds eind 1999 werkzaam als tolk in het Gerechtshof. In de gevangenis ontmoet hij Jhoni, een van de weinige tot dusver veroordeelde daders. Jhoni verdedigt zich: 'Ik kreeg bevel een man te doden. Maar in plaats daarvan sneed ik zijn oor er af dat hij moest opeten. Maar ik heb hem niet gedood.'

Henk Rumbewas hoort tijdens zijn werk de gruwelijke wandaden als die van Jhoni en de verhalen van slachtoffers als Esmeralda en de kinderen die van dat alles getuige waren. Vooral dat laatste grijpt hem aan, omdat het hem doet denken aan zijn eigen jeugd. Hij is zelf slachtoffer van het harde optreden van het Indonesische leger in zijn geboorteland West Papua (voormalig Nederlands Nieuw-Guinea). Zijn vader - voorstander van een onafhankelijk West Papua - werd gearresteerd en verdween uit zijn leven toen hij 7 jaar oud was. Henk zou graag zien dat de Papua's net als de Oost-Timorezen ooit onafhankelijk worden. Maar tegen welke prijs?

De première in Oost Timor

?A large audience of East Timorese and internationals attended the Dili premiere of 'Tales of Crocodiles' at CAVR on 11 November.
Sitting in what was formerly the main exercise yard of the Balide prison, where thousands of East Timorese were interned for their human rights activities, the audience watched the film in hushed silence. Seen through the eyes of a West Papuan activist, the violations graphically depicted on the screen took on an additional level of poignancy and immediacy.
This device served to subtly remind the audience that past violence in East Timor was still a present reality in West Papua and would continue while the Indonesian military enjoyed impunity. The device also allowed the film to cleverly overcome the challenge of communicating to several language audiences simultaneously. The audience was hushed because of the grim awfulness of the film's content. One sensed it was also hushed because of the challenging questions the film raised - and left unanswered for the audience to think about.
- Is reconciliation on its own enough?
- Is justice on its own enough?
- Is amnesty compatible with accountability?
Perhaps the film-maker will return after CAVR has completed its work to provide some answers in a sequel documentary.?
Pat Walsh, Special Advisor for the Commission of Reception, Truth and Reconciliation of East-Timor.

Reacties op de première in Dili

?One of the best documentary films I have ever seen?
Karen Orenstein, East Timor Action Network / United States

?A strong film?.. ?very important for the human rights movement?
US Ambassador Grover Joseph Rees

?A very good and honest film?
Padre Jovito, Commission of Reception, Truth and Reconciliation

Citaten uit de film

?After I had cut off his ear I gave it back to him and told him to eat it. At that moment I couldn't think straight. If they had not forced me, there would have been no victim.?
Jhoni Franca

?This is my daughter. She is not from one partner. I was raped by five men in front of everybody. I named her after UN delegate Mary Robinson, who came to Suai for the memorial service.?
Esmeralda dos Santos

?Those serious crimes have to be indicted, it is the only way to reach reconciliation and peace in the society.?
Sylver Ntukamazina, serious crimes, judge from Burundi

?We were inspired by the commission of truth in South Africa. There they confessed in front of the public and got amnesty. But after that, they each go their own way, white with white, and black with black people. The problem here is different: people who committed crimes must now return to their community.?
Padre Jovito Araujo, Commission of Reception, Truth and Reconciliation









<< Terug