'Ons Indië' heet het in de volksmond nog altijd. De archipel maakt onlosmakelijk deel uit van onze geschiedenis. Nog altijd is er die magische band tussen de Oost en de Polders. Waarschijnlijk omdat de Gordel van Smaragd onze Hollandse burgerlijkheid uittilde boven z'n mediocre natuur. De Stille Kracht die we er meemaakten en niet begrepen, maar die ons zodanig fascineerde dat we maar met moeite afscheid konden nemen van de koloniën aldaar. Schrijver Willem Walraven zegt het zo: "Je hebt mensen die hun wortels hebben in Indonesië en soms denk ik weleens dat ik hier ga sterven. Dan heb je ook een band met het land."
Het is een tekst uit de documentaire 'Gevangen op Java' van Jan van den Berg. Hoewel, documentaire? Tussen de interviews met ex-provo Duco van Weerlee en mensenrechten-activist Poncke Princen, zijn er drama-scènes waarin Gerard Thoolen de genoemde schrijver naspeelt. Zo maken we zijn discussie in een inlandse trein mee, waarin hij zo recalcitrant is dat medepassagiers hem beschuldigen van NSB-sympathieën en hem laten arresteren. "Ik een NSB'er? Terwijl ik juist bekend sta om mijn marxistische ideeën!"
De film is een onderzoek naar wat die band van Nederlanders met Indonesië nu eigenlijk is. Waarom mensen als Princen, Van Weerlee en Walraven zich afzetten tegen hun eigen vaderland, alleen maar om toenadering tot de streken daar te zoeken.
Waarom vonden ze daar het geluk dat Nederland ze maar niet kon brengen? Die kernvraag sluipt door alle momenten in de film heen. Van den Berg laat zich leiden door die zoektocht, zonder dat hij het antwoord vindt. Dat wil niet zeggen dat zijn queeste nutteloos is. Onderweg pikt hij talloze anekdotes op, analyses van gebeurtenissen, we leren karakters kennen, motieven en ideeën.
Het toneelspel dat Van den Berg in zijn film gebruikt staat slechts ten dienste van de documentaire. Nergens slaagt de filmer er in de door hem gefilmde personen te tonen als dramatische karakters. Dat hoeft ook niet in deze vorm. Nergens beweert de cineast dat hij een speelfilm aan het maken is. Dat wat hij niet meer kan laten zien of laten horen, heeft hij gereconstrueerd. Niet meer en niet minder dan dat.
'Gevangen op Java' is daarmee een document over een fascinatie geworden en vertelt niet alleen iets over drie mensen, maar over een heel volk. Ons volk en een geschiedenis waar nog altijd met moeite over gesproken wordt.
DvdH, De Telegraaf.
Foto: Gerard Thoolen als de schrijver Walraven in "Gevangen op Java".
Ibu Suparmi speelt Mevrouw Walraven .
Première 11 april 1996









<< Terug